Akarsu Nedir

Akarsu Nedir

AKARSU, yeryüzünde ve yeraltında belirli bir yatak içinde eğim boyunca sürekli ya da zaman zaman akan suların (ırmak, çay, dere vb.) genel adı. Akarsular yeryüzünde su döngüsünün önemli bir halkasını oluştururlar. Okyanus ve denizlerden buharlaşan su, atmosfer aracılığıyla yeryüzüne yağış olarak düşer. Yılda karaya düşen 100.000 krr^ suyun yaklaşık üçte biri akarsular aracılığıyla denizlere ve okyanuslara döner. Bu dönüş süreci bazen uzar (kar olarak düşen yağışın buzullaşması, buzulların hareketi, erimesi, erimiş buzulsularının geniş kanallar, dereler, çaylarla denize varması gibi). Akarsular insanlara içme suyu, taşıma ve ulaşım, tarım ve sulama, avlanma olanakları sağlarlar. Bu yüzden ayrı iki ülkede akan ırmakların kullanımı için anlaşmalar yapılır. Bu anlaşmaların bozulması savaşlara yol açabilir (iran-Irak Savaşı). Akarsular su toplamaalanları (havza), akaçlama alanı, akış tutarı (akıttığı su oylumu, debi), yatak biçimleri, akış resimleri (yol içindeki su miktarı değişmeleri), döküldükleri alan (bir başka akarsu, göl ya da deniz) ve beslenmelerine göre sınıflandırılırlar.

Denize ulaşan akarsuların ana kolu ve yan kollarının su aldıkları alana “havza” denir. Bu tür havzaların akarsularının denize ulaşamayanları yer yer bataklık ve sazlıklar oluştururlar. Havzası en büyük akarsu Amazon Irmağıdır (7 milyon km2). Yıllık akış tutarı 5.500 km3’ün üstünde olan Amazon, tüm dünya ırmaklarının toplam akış tutarının beşte biri ölçüsünde su akıtır. Bir akarsuyun akıttığı su tutarı havzasının ölçüsüyle birlikte, buharlaşma ve yağış oranına ve aktığı toprakların yapısına bağlıdır. Eğer buharlaşma oranı yağış oranından yüksekse akarsuyun akıttığı su azalacaktır. Aynı biçimde toprak geçirgenliği fazlaysa sızacak su oranı artacaktır (Kireç taşı alanlarda akarsuyun toprak altına geçişi ve yer altından akmayı sürdürmesi bunun en tipik örneğidir). Akarsular aktıkları yüzeyde aşınma oluşturarak yatak açarlar. Ayrıca aşındırdıkları kum, taş, toprak gibi maddeleri taşırlar. Bu maddeler suyun akış hızı değiştiğinde çökelir. Bu çökelme, maddelerin büyüklüğüne göre olur: Kum ve çakıllar akarsu yatağına, mil de yatağın ilersine çökelir. Akarsu taştığındaysa iri maddeler ırmağa en yakın yerlere çökelerek kıyı boyunca sırtlar ve setler oluşturur. Kimi zaman akarsu, taşıdığı çökeltiler yüzünden yatak değiştirerek kıvrımlı yataklar ve bir yerde birleşip sonra ayrılan birden çok yatak (örgülü yataklar) oluştururlar. Akarsuyun denize döküldüğü yerde, taşıdığı döküntü ve aşınma maddeleri akarsu ağızlarında birikerek deltaları oluşturur
Akarsular yıllık akış düzenine (rejimine) göre de sınıflandırılırlar: Yıl boyunca su taşıyan akarsular (sürekli akarsular), yılın belli dönemlerinde su taşıyan ırmaklar (dönemli akarsular). Sürekli akarsular beslenme biçimlerine göre sınıflandırılabilirler: Sularını buzullardan alanlar (buzul akarsuları; Ganf, Rhone Irmağı vb.), yağmur suyu akarsuları (Thames), tropikal yağmur suyu akarsuları (Amazon), karla beslenen akarsular (Tuna). Türkiye’de çok sayıda akarsu vardır (Yalnız Doğu Karadeniz Dağları’nın kuzey yamaçlarında, Hopa Terme arasında ortalama 80). Bu akarsuların çoğu Türkiye sınırları içinde doğan ve ülke sınırları içinde denize dökülen ya da sona eren akarsulardır (Kızılırmak, Yeşi-lırmak, Sakarya, Gediz, Büyük Menderes, Seyhan, Ceyhan gibi). Fırat, Dicle, Aras gibi kimi akarsuların yukarı ve orta çığırlarının bir bölümü, Meriç gibi kimi akarsuların da büyük bir kolu ve aşağı çığırı Türkiye topraklarındadır. Yalnız ağzı yurt dışında kalan akarsular da vardır (Çoruh).
Karadeniz ve Akdeniz bölgesi akarsuları ya denize koşut uzanan dağların doruklarından doğar ve dar, derin dik yamaçlı vadilerden çağlayanlar oluşturarak kısa yoldan denize ulaşırlar ya da iç bölgelerin suyunu toplayıp bu dağları enine kesip boğazlar açarak denize ulaşırlar, ikinci tür akarsular (Yeşilırmak vb.) büyük akarsulardır. Ege bölgesi akarsuları denize dik uzanan dağların arasında açtıkları vadilerden akarlar, iç bölge akarsuları (denize çıkışı olmadığı için) kapalı havza akarsularıdır. Ülke topraklarının % 20’sini oluşturan kapalı havzalar, iç Anadolu, Göller Bölgesi ve Van kapalı havzası olarak bölümlenir, iç Anadolu kapalı havzasında denize ulaşamayan akarsular yer yer göller ve bataklıklar oluşturur. Göller Bölgesi’nin toprak yapısı (karstik) bir yeraltı su ağı oluşturur. Bu yeraltı akarsuları Akdeniz kıyılarında dağ yamaçlarında toprak üstüne çıkarlar (Düden çağlayanı vb.). Van kapalı havzasının akarsularının çoğu Van Gölü ne dökülür. Türkiye akarsuları rejim olarak: Yağışlı Akdeniz rejimli; Yağışlı Karadeniz rejimli; kar ve buzla beslenen; yağışlar ve gür kaynaklarla beslenen; kar, yağmur ve gür kaynaklarla beslenen; yalnız gür kaynaklarla beslenen, göl ayakları (göllerden kaynaklanan), sel rejimli ve karma rejimli olarak da sınıflandırılabilirler. Türkiye’nin en uzun akarsuyu Kızılırmaktır (1.355 km, su toplama alanı 78.180 km2’dir).

Advertisement

Yorum yazın