Andre Marie Ampere

Andre Marie Ampere

Fransız fizik ve matematikçisi (Lyon 1775-Marsilya 1836). İhtilâl sırasında Lyon sulh yargıcı olan ve 1793′te giyotinle başı kesilen eski bir tacirin oğlu. Kendi kendisine öğrenerek ve edebiyat, felsefe, tabii ilimler ve matematikle ilgili ne varsa hepsini büyük bir susuzlukla hemen de tek başına okuyarak, Rousseau’un Emile’i gibi yetişti.

Genç yaştan başlayarak, matematiğe karşı olağanüstü bir eğilim gösterdi, on üç yaşında tıpkı Pascal gibi koni kesitleri üzerine bir kitap yazdı. Heyecan ve tutkuyla kendini botaniğe, şiire, müziğe verdi. Lyon’da bir süre hususi öğretmenlik yaptıktan sonra, 1801′de Bourg’a fizik öğretmeni tayin edildi ve orada 1802′de Considerations Sur la Theorie Mathematigııe du Jeu (Oyunun Matematik Teorisi üzerine İncelemeler) adlı, ihtimaller hesabına ustaca uygulanmasını gösteren eserini yazdı; bu da ona, Lyon kolejinde bir kürsü, daha sonra 1805′te Ecole Polytechnique’te matematik analiz müzakereciliği görevini sağladı.

O tarihten itibaren Paris’te oturdu, önce profesör, sonra da 1808′de üniversite genel müfettişi oldu; 1809 Ecole Polytechnique’te bir mekanik kürsüsü elde etti, 1824′te College de France’da fizik okuttu, Edebiyat fakültesinde felsefe dersi bile verdi.

1814′te Fen akademisi onu matematik bölümüne seçti. Bununla birlikte, kimyanın büyük problemleriyle de ilgilendi; 1814′te Berthollet’ye yazdığı bir mektupta, bütün gazların eşit hacimde, aynı sayıda molekül bulunduracağına dair (bir yıl önce kendisinin haberi olmadan Avogadro tarafından belirtilen) ünlü faraziyeyi geliştirdi. Ama asıl önemli buluşlarını fizikte yaptı.

1820′de Fen akademisinin bir oturumunda, Arago tarafından Oersted deneyinin (bir mıknatıs ibresinin, bir elektrik akımıyla sapması) tekrarlanmasında bulundu, birkaç günde hareket halinde bulunan elektrikteki magnetik etkilerin kaynağını gösteren teoriyi kurdu.

Akımlarla mıknatısların karşılıklı etkilerini inceleyerek, akım yönünde yere yatmış bir gözlemciye göre bu sapmanın kuralını verdi. Kapalı iki akımın birbiri üzerine etkide bulunduğunu ispatlayarak, bir kelimeyle, bütün elektrodinamiği yarattı.

Daha 1821′de cisimlerin moleküllerinin «parçacık akımlarının» konusu olduğu, mıknatıslanmanın bunu güdümlediği faraziyesini ortaya koydu; böylece maddenin elektronik nazariyesinin öncülüğünü yapmış oldu. Bütün buluşları 1827′deki ünlü inceleme yazısında anlatılmıştır: Sur la Theorie Mathematique des Phenomenes Electrodynamiques Uniguement Deduite de l’Experience (Yalnız Deneyden Elde Edilen Elektrodinamik Olayların Matematik Teorisi üzerine).

Burada elektriğin sözlüğünü bile, özellikle courant (akım) [o zamanlar akıma «Conflit» (çatışma) deniyordu] ve tension (gerilim) kelimelerini yarattı. Galvanometreyi tasarladı. İlk elektrikli telgrafı ve Arago ile birlikte elektro-mıknatısı keşfetti. Hayatının sonuna doğru, çok büyük bir çalışma içinde, bütün insan bilgilerinin bir sınıflanmasına şu başlıkla girişti: Essai sur la Philosophie des Sciences (İlimler Felsefesi Denemesi); eserin sonunu getiremedi. Utangaç, çıkarına bakmaz, sakar, toplum kurallarını bilmez, inanılmayacak kadar dalgındı; ama eşine az rastlanır derecede iyi ve duygulu bir insandı. Öldüğü zaman hemen de unutulmuştu.

Bilim Adamları alt kategorisi içerisinde
Andre Marie Ampere

Etiketler: , , , , , , , , , , ,
Tarih 03 Mayıs 2010

Yorum yazın