Aşınma nedir – Aşınma türleri

Aşınma nedir – Aşınma türleri

• Aşınma, yıllar boyu «gereçlerin» yer değiştirmesi nedeniyle bir düzleşme oluşturarak yüzey şekillerini etkileyen olaylar bütününün sonucudur. Aşınma, yer kabuğunun yüzeyinde oluşur ve hareket halindeki doğal etkenlerle (yel ve su) yakından ilgilidir. Dünya yüzeyinin günümüzdeki görünümünün başlıca nedenidir; şiddeti, iklime, kayaların bileşimine ve yapısına bağlıdır.

• Yel aşındırması, rüzgarın yer yüzeyinden kaldırdığı tozların sürtünmesi sonucudur. Rüzgar tarafından koparılan parçacıklar, savruldukları zaman karşılaştıkları yüzeyleri kumla örterler. Bu mekanik olay, özellikle cılız bitki örtülü bölgelerde varlığını duyurur; biteyin yok olmasını ve çöllerin genişlemesini kolaylaştırır. Buna karşılık, nemli ve bitkiyle örtülü bölgelerde aşınmaya raslanmaz.
• Buzullar, yavaş ilerleyişleri sırasında, taşıdıkları katı gereçler aracılığıyla, üstünde yer değiştirdikleri kayaları çizerek, yıpratarak ve perdahlayarak etkilerler. Sürtünme ve buzun yaptığı basıncın etkisiyle kaya toplulukları kopabilir ve buzulun kaymasıyla sürüklenebilir. Bu buz eksilmesi, buzulun kütle ve hızına bağlı olduğu kadar, kayaların yapısına da bağlıdır, Sözgelimi, yerli kayalar dilimlere ayrıldığı sırada, buz yalakları biçimlenir; U biçimli vadileri, inerken buzultaş gereçlerini de sürükleyen buz kütlesi oluşturur; taraça biçimli vadiler ise, buzul ilerlemeleri ve buzul gerilemelerinin sonucudur.

• Dördüncü Zaman’da oluşan dört buzullaşma, su düzeyi üstünde kalan toprakların yüzde 20’sini kapladı. Bugün, su düzeyi üstündeki toprakların yalnızca yüzde 10’u buzla örtülüdür Ve buzulların aşındırma etkinliği çok azalmıştır.
• Yerin bugünkü durumunda en belirleyici etki olan akarsuların etkisi, yüzey şekillerini düzleştirerek bir içbükey profil biçiminde yumuşatmakta, bu süreci sel sularının etkileri de hızlandırmaktadır. Irmaklar, daha çığırlarda vadiler ya da yataklar kazdık” ları için, dikey bir aşındırmaya yolaçar. Akarsu, buz erimesinin ya da yüzeysel erimenin oluşturduğu bir sel olabilir. Derin yarıkların oluşmasına yolaçan seller, bir düdene (ya da toplama havzasına) ulaşır. Düdende, döküntü gereçlerini boşaltan bir kanal vardır; arazinin özel yapısına göre, bu kanal küçük bir köy ya da bir çağlayan oluşturabilir.

• Akarsular mekanik etkiler dışında, suyun içinde erimiş halde bulunan gazlar ve katı maddeler aracılığıyla kimyasal bir aşındırma da yapar. Erimiş ya da asıltı haldeki bu maddeler, mağaraların oluşmasına ve çökmelere yolaçar. Kirecin aşınması nedeniyle ve karbon gazı bakımından zengin atmosfer suları nedeniyle dolinler, yüzeyde de dağ etkilerinin özelliği olan oluklu taşlar oluşur. Küçük tekneler olan dolinler, kaya bozulmalarından doğar; olukları tıkayan ve bataklıkların ya da kuruyan gölcüklerin oluşmasına yolaçan killi suları emebilecek özelliktedir. Yeraltındaki kimyasal aşınma, içinde karbonat çökelmelerinin sarkıtlar ve dikitler oluşturduğu mağaralar ve inler biçiminde ortaya çıkar.

• Uzun süre yer yüzeyindeki aşınmanın en büyük etkeni sayılan deniz etkisi, mekanik, fiziksel, kimyasal ve biyolojiktir.

• Dalganın kıyıya ulaşması, çarpmalara yolaçar; çarpmaların yarattığı en büyük etki nr’ye 30 ton olarak İskoçya’da ölçülmüştür. Yassı çakıllarla yüklü dalga, yalıyarların eteğini döver durur. Su yüzeyine yakın gizli kayalıkların bulunduğu bölgelerde, dalgala-

ın almaşık hareketi burgaç )areketine dönüşerek, birkaç z kiloluk kaya parçalarını rükleyebilir. Bu olay, yük-lek dağlardan akan seller gi-!>i, dev çukurlar oyabilir.
Öte yandan, dalgaların gelgit hareketi tortulların hare-etine yolaçar, kum ve yassı akılların yıpranmasına neden lur. Dalga savruntularından doğan tuzlu nemi, düşük sıcaklıkta kuruma olayının izlemesi ise, fiziksel ve kimyasal etkiye bağlı olarak, kayaların ve yanardağ lavlarının bozulmasına yolaçar. Tuz, özellikle kireçler üstünde aşındırıcı bir etki yapar ve kıyılarda oluklu taşlar oluşturur.

• Hafifçe baz olan deniz suyu, asitli kayalar üstüne, yapısındaki karbon gazı da kireçler üstüne etki yapar. Biyolojik aşındırmanın başlıca etkeni mikroorganizmalardır (sözgelimi yeşil suyosunları). Yumuşakçalar, ufalanmalara yolaçarlar. Ayrıca bakteriler, deniz kıyılarını etkilerler.

• Yeryüzünde, bugünkü aşınma hızı bir yılda 90 milimetredir.

BUZULLAR VE BUZULLAŞMA / ÇAĞLAYANLAR VE ÇAVLANLAR /

DENİZLER VE OKYANUSLAR / KANYONLAR /

KARST OLAYLARI

Advertisement

Yorum yazın