Aşınma nedir – Aşınma türleri

AŞINMAK geçz. f. Sürtüne sürtüne incelmek: çabuk aşındığı için musluk günün birinde tutmaz olmuştu (Burhan Felek). || Çıkıntıları silinmek, düzleşmek: Dişlisi aşındı, kadranı çevirmiyor. || Eskimek, yıpranmak: Kadınların vücutlarını aşınıp eriyecek kadar mukavemetsiz yaratmamış (H. R. Gürpınar).

— dey. Dilin aşınmaz ya! Bir sözü söylemek istemeyen veya söylemeye üşenenlere karşı.
4 Aşındırmak ettrg. f. Bir şeyi aşınmak işine uğratmak, eskitmek. |j Yıprandırmak.

— çeş. dey. Eşik (kapı) aşındırmak, çok gidip gelmek, usandırmak: Senelerce aynı mektebin eşiğim aşındırmamış mıydık? (Sait Faik). Bu evin kapısının her gün kaç kişinin? aşındırdığım tahtaların, taşların dili olup da söylemeliymişler (R. N. Günte-kin). || Kaldırım (sokak) aşındırmak, çok yürümek ve dolaşmak: … hele yolu İstanbul’a düştükçe, Venedik ve Timoni sokaklarının kaldırımlarını aşındırmıştı (Sabahattin Ali).

— Kim. coğ. Kimyevî etkiyle tedricî olarak kemirmek, yıpratmak: Asitler madenleri aşındırır. Akarsular kıyıları aşındırır.

♦ Aşındıran sıf. ve i. Aşındırma özelliği olan: Aşındıran madde, canlı dokuların düzenini yavaş yavaş bozan madde.

— Kim. Aşındıran süblime, cıva II klorürü-ne verilen ad.

+ Aşındırma i. Aşındırmak işi. Eşik aşındırma.

+ Aşınım i. Aşınmak eylemi.

— Jeomorfoloji. Deniz aşınımı. Bk. abraz-yon.

+ Aşınma i. Aşınmak işi: Aşınma payı. || Yıpranma, eskime, incelme, düzleşme.

— Coğ. Bk. erozyon.

— Diş cerr. Diş aşınması, dişlerde çok görülen yapısal bozukluklar öylece kalabileceği gibi, şekil bozukluklarıyle birleşerek karmaşık beslenme bozukluklarına da yol açabilir. (Diş aşınmaları, dölütün döl yatağı içinde bulunduğu sırada tohumun, kireçlenmesindeki geçici bozukluklarla ilgili gerçek yara izleridir.)

— İkt. Aşınma payı. Bk. amortİsman.

— Jeol. Atmosfer etkisiyle aşınma, don, yağmur, su süzülmeleri veya başka atmosferik etkilerle kayaların, maden ve toprakların ayrılması veya değişikliğe uğraması. || Aşınma dönemi, türlü bölgelerin iklim şart-larıyle ilgili olarak taşların aşınmağa dayanma dereceleri.

— Jeomorfoloji. Kayaların yüzeylerinde, kimyevî olaylar sonucu meydana gelen aşınma. (Bu terim bazen, mekanik aşındırma ile aynı anlamda kullanılır, bu da bazı karışıklıklara yol açar.) Bk. ansİkl. || Engebeleri, oradan madde alarak alçaltan dış tesirlerin tümü. (Aşındırıcı etkenlerin türüne göre rüzgâr, buzul, akarsu aşınması veya olayın meydana geldiği ortama göre kıyı aşınması söz konusu olur.) || Aşınma sistemi, çeşitli bolünüm ve taşıma süreçlerinin değişik bileşmeleridir; bu bileşmeler belirli bir bölgede yerli kayanın dış etkenler tesiriyle süpürülmesini sağlar. || Aşınma yüzeyi, dış kuvvetlerin etkisiyle sürtünme sonucu meydana gelen topografya. (Bazen bu deyim yanlış olarak düzleştirme yüzeyi anlamında kullanılır. Aşınma, topografyası deyimiyle, aşınma sonucu meydana gelen engebeli bir yüzey şekli He yanlış olarak kastedilir. || Buzul aşınması. Bk. buzul. || Farklı aşınma, yumuşak kayaların bulunduğu yerlerde çukurlar, sert kayaların bulunduğu yerlerde ise çıkıntılar meydana gelecek şekilde süp-rülme. || Gerileyen aştnma, taban düzeyinin alçalması sonucunda, akarsuyun yeniden tabanı oymağa başlaması ve kaynak tarafına doğru yayılması. || Normal aşınma, XIX. yy. sonunda W. M. David tarafından ortaya atılan kavram; buna göre, yüzey şekillerinin evrimi, aşınma devrelerinin sonunda peneplenleşmeye varacaktır. Bk. ansİkl. || Toprak aşınması, özellikle insan etkisiyle hızlanan süprülme. (Bu deyim yanlıştır, çünkü süprülme için kullanıldığı gibi, birikme için de kullanılır; olay yalnız toprakla değil, bütün gevşek taneli elemanlarla, bozulmuş katlarla veya toprakaltı katlarıyle de ilgilidir. Bu bakımdan antropik morfojenez demek daha doğru olur.) || Yağmur aşındırması, yeryüzüne düşen yağmur damlalarının ufak maddeleri yerinden koparıp aşındırması; bu maddeler sonra sellerle sürüklenir. Yağmur aşındırmasının, ekili topraklar üzerinde çok önemli etkisi vardır.
—•. Oto. Ateşleme bujisi elektrotlarının, ateşleme sfrasında meydana gelen elektrik kıvılcımı ve gaz yanmasından meydana gelen bazı ürünler tarafından aşındırılarak yıpranması. Bk. ANSİKL.

— Nümism. El değiştire değiştire paraların eskimesi.

— Res. Boya tabakasının hem derinlik, hem yayılma yönünden yıpranması sonucu, zeminin göze görünür boşluklar halinde ortaya çıkması: Unlanma, bir hafif aşınma şeklidir.

— Sil. Bir top ağzının iç kısminin harap olması; bu, özellikle, namlu içindeki madenî tabakanın ortadan kaybolmasıyle belli olur. (Aşınmalar, yüksek ısı derecesindeki gazların etkisiyle meydana gelir [türbülans ve kimyevî etki]. Bu aşınmalar yivlerin başlangıç noktasında ve namlu elemanlarının birleştiği yerlerde görülür.) .

— Teknol. Bk. ansİkl.

— ansİkl. Jeomorfoloji. Çizgisel veya düzey aşınma deyiminden vâdilerin yarılması anlaşılır. (Bk. sel, irmak); çok yersiz olan yatay aşınma terimi, özellikle yarı kurak bölgelerde yaygın olan yüzeyden süprülme için kullanılır. Yan aşınma, akarsuyun yatay yönde yer değiştirmesinden doğar ve kenarların yontulmasına yol açar. (Bk. menderes.) Süprülmenin oluş etkenlerine göre kimyevî aşınma (msl. kireçli yereylerde kirecin erimesi) ve mekanik aşınma (msl. don ve çözülme olayları yüzünden kayaların ayrışıma uğraması) vardır, (Mekanik veya kimyevî süprülme demek daha doğru olur.)

• Farklı aşınma, çeşitli kayaların jeomorfolojik oluşumlarının farklı oluşundan doğar. Msl. killi bir bölgede daha hızlı ilerleyen aşınma, orada bir çöküntü meydana getirdiği halde, yanı başında çok daha yavaş aşman bir kalker kısım (kireçli yerey) daha yüksek kalır ve killi bölge yanında bir çıkıntı meydana getirir. Böylece farklı aşınma, yükselti şeklinde kalan bölgede, dış etkenlere karşı dayanıklılık derecesi eşit olmayan kültelerin nasıl sıralandığını açıklamağa yarar; Kuesta, örtüsünden sıyrılmış fay* yamaçları ve aşınma yüzeyleri, Apalaş tepelerinin sırt ve çıkıntıları, hep farklı aşınma sonucu ortaya çıkmıştır. Kayaların jeomorfolojik aşınması gerçekte morfolojik ortamla ve iklimle etkilenir. Böylece soğuk bir iklimde (Svalbard), dondan hemen hemen etkilenmeyen bazı alçıtaşları, böyle bir özelliği olmayan kireçlere göre çok daha dayanıklı sert bir kaya rolü oynar; halbuki ılıman iklimlerde alçıtaşı kalkere göre yumuşak bir kaya durumundadır. Açıkta bulundukları zaman tane halinde ayrışmağa uğrayan granitler, yarı kurak bir iklimde, orta iklimden daha az dayanır. Kayanın tabiatına bağlı etkiler, kayaların bulundukları morfolojik bölgelere, iklim bölgelerine ve kendilerine mahsus morfojenetik sistemlere göre incelenmelidir.

• Normal aşınma kavramına göre, her yerde akarsular düzenli içbükey bir denge profiline yönelir ve bu evrim sırasında yamaçların eğimi suların etkisi altında gitgide azalır. Bu teori, bitki örtüsü cılız, kurak memleketlerde çok daha etkili olan sel aşınması ile aksine bitki örtüsü yoğun, nemli memleketlerde gelişen akarsu aşınmasını bir araya getirmektedir. Soğuk bölgelerde (glasyer ve periglasyer), kurak ve yarıku-rak, tropiklerarası nemli bölgelerdeki normal aşınmaları bu teori hesaba katmaz. Orta iklim kuşağı için, çeşitli iklimlere uyan aşınma mekanizmalarını bir araya getirir.

Bu yüzden normal aşınma kavramı çok itiraza uğramış ve hemen hemen bütün jeo-morfologlar tarafından terk edilmiştir. Bunun yerini morfo-klimatik kuşaklar kavramı almıştır: bu kuşakların her birinde, çeşitli aşınma olayları, şimdiki veya eski iklim şartlarına bağlı olarak kendine mahsus yüzey şekillen meydana getirmektedir. (Bk.

KUŞ AKLILIK.)

— Oto. Ateşleme bujisi elektrotları arasından fışkıran bir elektrik kıvılcımı, termik motorun yanma odasında, basınç altında bulunan karbürlü ve havayle karışmış yakıtın parlamasına yol açar. Bu olay, ancak bujinin iıki elektrodu arasında 5 ilâ 7/10 mm arasında sabit bir uzaklık olduğu zaman gerçekleşebilir. Hava boşluğu ise sabit değildir, elektrotların yıpranması ile orantılı olarak artar. Bu yıpranmanın başlıca sebebi, madenleri yıpratan ateşleme kıvılcımı ve maden üzerinde kemirici etki yapan yanma ürünleri etkisiyle elektrotların aşınmağa uğramasıdır. Günümüzde motorlar gitgide daha hızlı devir yapmağa yöneldiğinden, aşılan kilometre sayısına göre kıvılcım sayısı artar, dolayısıyle elektrotlar daha çok aşınır. Haya boşluğunun genişlemesi, ateşleme sisteminin gitgide daha yüksek gerilimli olmasını gerektirir. Bu da, ancak elektronik ateşleme veya elektrostatik ateşleme gibi yeni çözüm yollarıyle elde edilebilir.

—Teknol. Her yi\ üretilen çelik eşyanın dörtte biri ağınma ile zarara uğrar. Şehirlerin atmosferi, yağmur suları (sülfürik asit veya nitrik asit bulunduğu zaman), deniz suyu bu aşınmada rol oynayan belli başlı etkenlerdir. Galvarıik aşınma, kontak potansiyeli farklı iki metal arasında nemli bir ortam olduğu zaman meydana gelen elektroliz olayından doğan çok süratli bir aşınmadır. Demir-bakır, alüminyum-bakır, alüminyum ve paslanmaz çelik gibi metal alaşımlarının aşınmasını öhlemek zordur. Yarı soy metaller, aşındırıcı ortamda yalın olarak bulundukları zaman daha çok aşınmağa uğrar. Metallerin aşınmasını önlemek için bazen elektroliz yoluna (nikelaj, kromaj, kadmiyum veya çinko kaplama, kalaylama), bazen de galvanizleme ve fosfatlama yoluna baş vurulur. Çeliğin aşınmasını önlemek için üstü vernikle kaplanır.

♦ Aşınmaz sıf. Kolay kolay yıpranmayan, eskimeyen, sağlam: Aşınmaz mermerden zannettiğimiz büyük kudret ve gurur (F. R. Atay).

♦ Aşınmış sıf. Yıpranmış, eskimiş, düzleşmiş: Aşınmış tahtaları kim yeniler gelince (B. Necatigil). || Mec. Canlılığını, önemini, etkisini kaybetmiş: Pek mi aşınmış bir kalemi var? (Y.Z. Ortaç).

— Avc. Aşınmış ayak, yırtıcı hayvanın sert ve taşlı topraklarda aşınmış ayağı. (Bu durumda avcılar, hayvanı, olduğundan daha yaşlı sanırlar.)

♦ Aşıntı i. Yeni. Aşınmış yer. || Aşınma ihali.

— Jeol. Aşıntı sekisi, eski vâdi tabanlarım gösteren bir çeşit kaya sekisi. Bu seki, aşınmanın duraklama devresini karşılar ve böyle bir devrede geniş vâdi tabanlarının meydana geldiğini gösterir. || Aşıntı yatağı, akarsu oyma-aşındırmasının doğurduğu bir yer şekli. Akarsu, geçtiği yeri derinliğine ve genişliğine kemirir, oyar, kendine bir yatak edinir. Derinliğine veya genişliğine aşınmadan hangisi daha üstün ise aşıntı yatağı derin veya geniş olur, (ml)

Advertisement

Yorum yazın