Deyimler

Deyimler

En az iki sözcüğün anlamca kalıplaşarak oluşturduğu ve genellikle mecaz anlam taşıyan özlü sözlere deyim denir. Deyimler genellikle yargı bildirmez yani bir cümle şeklinde değildirler. Deyimler tek başlarına mastar halde bulunurlar.

Şimdi deyimlerin taşıdıkları önemli özellikleri örnekleriyle birlikte açıklayalım:

a) Deyimler kalıplaştığından deyimi oluşturan sözcükler eş anlamlılarıyla değiştirilemez.

“pabucu dama atılmak” yerine “ayakkabısı çatıya fırlatılmak” denilemez.

b) Deyimler genellikle mecaz anlam taşır.

“ağırlığını koymak, göze girmek, çenesi düşük, kulak asmamak…

c) Bazı deyimler gerçek anlam taşıyabilir:

“çoğu gitti azı kaldı, hem suçlu hem güçlü, iyi gün dostu, âdet yerini bulsun, yükte hafif pahada ağır, ismi var cismi yok…”

d) Bazı deyimler anlamca birbirine yakın anlam taşıyabilir.

İnce eleyip sık dokumak- kılı kırk yarmak
İçine kurt düşmek- içini kemirmek
Adam yerine koymak- adamdan saymak
Baltayı taşa vurmak- çam devirmek
Dal budak salmak- dallanıp budaklanmak

e) Bazı deyimler yargı bildirebilir:

Armut piş, ağzıma düş.
Atı alan Üsküdar’ı geçti.
Ele verir talkını, kendi yutar salkımı.
Ne kızı verir, ne dünürü küstürür.

Örnek:1 (1993-ÖSS)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kullanılan deyim, açıklamasıyla birlikte verilmiştir?

A) Arkadaşını gözüm ısırıyor, daha önce bir yerde görmüş gibiyim.
B) O her zaman böyledir; hep işin kolayına kaçar.
C) Dün akşam, yolculuk heyecanından olacak, gözüme uyku girmedi.
D) Çocuklarının para sıkıntısı çekmesini istemez; onlara bol bol harçlık verirdi.
E) O olayı düşündükçe, tüylerim diken diken oluyor.

Çözüm:1

A’da geçen “gözü ısırmak” deyimi “bir kimseyi tanır gibi olmak” anlamı taşıdığından “…bir yerde görmüş gibiyim.” sözüyle deyim açıklanmış olmaktadır. Cevap:A

Örnek:2 (1999-ÖSS)

I. Hasta sabaha kadar gözünü kırpmamıştı.
II. Dün akşam geç yattığından uykusunu alamamıştı.
III. Uykum gelmesin diye sık sık yüzümü yıkadım.
IV. Uykusunun ağır olduğunu herkes bilirdi.
V. Dünkü tartışma yüzünden bütün gece gözüme uyku girmedi.

Yukarıdaki cümlelerin hangilerinde deyimler anlamca birbirine yakındır?

A) I. ve V.
B) II. ve IV.
C) II. ve V.
D) II. ve IV.
E) IV. ve V.

Çözüm:2

Seçenekler incelendiğinde I. cümledeki “gözünü kırpmamak” ve V. cümledeki “gözüne uyku girmemek” deyimlerinin ikisinin de “hiç uyumamak” anlamı taşıdığını görürüz. Bu yüzden iki deyim de aynı anlamda kullanılmıştır. Cevap:A

Örnek:3 (1996-ÖSS)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yerinde kullanılmamış bir deyim vardır?

A) Kadın, durmadan ağlıyor, bir yandan da: “İçim yanıyor dostlar!” diye bağırıyordu.
B) Olay yerinde, herkes telaş içindeyken o kılını bile kıpırdatmıyordu.
C) Odacı Halil Efendi, yeni müdür için: “Canı tez birine benziyor.” dedi.
D) Ev sahibi, konuklarına bakıp : “Bu ne şıklık böyle!” deyince Ayşe üstüne alındı.
E) Görüşüne başvurduğum herkes, onun, sözünün eri bir kişi olduğunu söylüyordu.

Çözüm:3

D seçeneğinde geçen “üstüne alınmak” deyimi söylenen olumsuz bir sözün kendisiyle ilgili olduğunu düşünüp alınganlık göstermek anlamında kullanılır. Oysa seçenekte bir olumsuzluk değil aksine “şıklık” ifadesiyle olumlu bir söz hatta iltifat vardır. Bu durumda bu deyimin kullanılması yanlış olur. Cevap:D

Sözcükte Anlam alt kategorisi içerisinde
Deyimler


Advertisement

Etiketler: ,

Yorum yazın