Gazneliler ve Gazneli Mahmut

Gazneliler ve Gazneli Mahmut
GAZNELİLER, Ortaçağ’da Afganistan, Pencap, Horasan ve İran’da kurulan bir Türk – İslâm devletidir (962 -1183). Başkenti Gazne şehri olduğu için bu devlete Gazneliler denilmiştir. Gaznelilerin kurucusu olan Alp Tlgin, Samanoğulları devletinin tanınmış Türk komutanlarındandı. Herat valiliğine atanmıştı. Samanoğull.ırı hükümdan Mansur ile arası açıldığından, 4000 kadar Türk askeriyle doğuya doğru çekildi; Gazne şehrini yerli emir Lavik’in elinden alarak oraya yerleşti ve Gazne devletini kurdu. Samanoğullarının baskısından kurtuldu. Kısa sürede güçlü bir duruma geldi, ölünce devletin yönetimini ordu komutanlarından Bilge Tigin ve ondan sonra Sebük Tigin eline aldı. Se-bük Tigin, batıda durumunu sağlamlaştırdıktan sonra, Hindistan’a yöneldi. Güçlü Hindu hükümdarı Caypal’ı yenilgiye uğrattı. Kalaş Türklerini ve AfganlIları yönetimi altına aldı. Bamyan, To-haristan ve Gur bölgesini ele geçirdi. Sebük Tigin, bağımsız olmakla birlikte Samanoğullanyla bağlantısını kesmiş değildi. Samanoğuüan hükümdarı Nuh, Horasan’da çıkan bir ayaklanma üzerine, Sebük Tigin’den yurdun istedi. O da ordusuyla Horasan’a girerek ayaklanmayı bastırdı. Nuh. Horasan v ailiğine Sebük Tigin’in oğlu Mahmut’u atadı.

m

Gazneliler

ÖÛÇsüz duruma düşen Saman-6ğuÜan, Gaznelilerln koruyuculuğu altına girmiş oldu. Se-feük ligin 997’de ölünce yerine oğlu Mahmut geçti.

Gazneli Mahmut, Samano-ğullan devletinin yıkılması (999) üzerine, bu devletin ülkelerinin önemli bir bölümünü yönetimi altına aldı. Karahan-lılarla ve Gurlarla savaşarak başarı sağladı. Hemen her kış, Hindistan’a sefer çıktı. Amacı, bu zengin ülkeyi almak ve Müslümanlığı yaymaktı. Indus ırmağı boylarını ve Pencap’ı ele geçirdi. Gücerat’a kadar ilerledi. Aralarında birlik bulunmayan Hint devletleri, onun egemenliğini tanımak zorunda kaldılar. Gazneli Mahmut, Hindistan’a on yedi sefer yaptı. Toharistan’a giren Selçuklularla da savaştı. Onları yenilgiye uğrattıktan sonra batıya doğru ilerledi. Abbasî halifelerini baskı altında tutan Büveyhoğulla-nndan (Bak.) Irak’ın kuzey taraflarını aldı. Şiilere karşı Sünniliği korudu. Böy-lece GanJ ırmağı boylarından Irak’a kadar uzanan geniş bir imparatorluk kurmuş oldu. 1030’da öldü. Yerine oğlu Mesut geçti.

Mesut, cesur ve değerli bir komutandı. Fakat iyi bir yönetici değildi. İçkiye düşkündü. Daha çok Hindistan seferlerine önem verdi. Selçuklulara karşı başarı sağlayamadı. Selçukluların ilerleyişini durdurmak için, büyük bir ordu ile Horasan üzerine yürüdü. Selçuklularla yaptığı Dandanakan savaşında (Bak.) ağır bir yenilgiye uğradı (1040). Horasan, Harizm ve İran elinden çıktı. Mesut, yakalanarak öldürüldü. Gazne devleti, bundan sonra önemini kaybetti, Ülkede iç karışıklıklar çıktı. Selçuklu sultanı Sencer, bir süre Gaznelilere egemenliğini kabul ettirdi. Daha sonra, Gurlular Gazne şehrini ve Kâbil’i aldılar. Gazneliler, Lahor şehrini başkent yaptılar. Burasının da Gurlular tarafından alınmas^ üzerine bu devlet sona erdi.

Devlet Yönetimi: Gazne devleti, ordu-, ya dayanıyordu. Millî bir temeli yoktu.

Hükümdarla^’ ülkeye yabancı idiler. Orduları Gurlt ar’ Afganlılar, Hindular ve Halaç Türk gibi çeşltli milletlerden oluşuyordu.4 Devlet örgütü yeterince düzenli dp&lk^’ Halktan ağır vergiler alınıyor, yolstlzluk da yapmıyordu. Bu yüz-unracin ve Maveraünnehir ahalisi,

s“çukM>>” W»

Gaznelilerln Bllim ve Sanata Katkıları: GazPe^er’ ülkelerinde Türk kültürünün ¿elişmesine önem verdiler. Gazneli Marimut, Mesut ve öteki Gazne hü-kllmdarlan, bilginleri, şairler ve sanatçıları saraylarında toplamışlar, onlara yeni eserler hazırlamaları için yardımda bulunmuşlardı. Ünlü İran şairi Firdevsi (Bak.), Şehname adlı eserini. Sultan Mahmut adına yazmıştır. Değerli tarih, felsefe ve edebiyat eserleri de meydana getirilmiştir. Gazneliler zamanında sarayda ve orduda Türkçe konuşulurdu. Fakat, devlet yazışmalarında Arapça kullanılmıştır. Bilim eserleri de Arapça yazılmıştır. Gazneliler, savaşlarda elde ettikleri ganimetlerle saraylar, camiler, medreseler, türbeler ve su yolları yaptırmışlardır. Gazne şehri, Türk ve Islâm ülkelerinin bilim ve kültür merkezi olmuştur. Sonraları, Gazne şehrinin arka arkaya akınlara uğraması yüzünden sanat yapılarının çoğu yıkılıp yakılmıştır.

Gazneliler, Hindistan’da Müslümanlığı geniş ölçüde yaymışlardır. Bu ülkede, daha çok Türk yapısına ve sanatına uygun cami, mescit, medrese gibi eserler yaptırmışlardır. Bugünkü Pakistan’ın o-luşmasında Gaznelilerln büyük rolü vardır.

Advertisement

Yorum yazın