At Irkları ve Atın Evcilleştirilmesi

At Irkları ve Atın Evcilleştirilmesi Hakkında Bilgiler

Toynaklıların tekparmaklılar alttakımından, atgiller (Equidae) ailesinden memeli hayvan.
Daha İlkçağ’da evcilleştirilmiş olan at. insanlık ve uygarlık tarihinde çok önemli rol oynamıştır. Günümüzdeki evcil at (Equus caballus). uzun bir evrim sonucunda ortaya çıkmıştır. Atın ataları Eyosen devrinde Avrupa’da (Hyr acotherium) ve Amerika’da (Eohippus) yaşıyorlardı. Başlangıçta ancak bir tilki büyüklüğünde olan bu hayvanların yüzleri, daha o zamanlarda da uzundu: ön bacakları dört parmak üstünde duruyordu: bu parmaklar arasında üçüncü parmak,öbürlerine oranla daha gelişmişti.
At Irkları ve Atın EvcilleştirilmesiOrta parmağın gelişmesi. Orta Eyosen döneminde yaşayan Orohippus’ta daha da belirginleşti. Mesohippus ‘ta önkol ve bacak kemikleri birleşmeye başladı. Oligosen devrinde, bir koyun büyüklüğündeki Miohippus’ta azıdişleri gelişti. Miyosen ve Pliyosen devirlerindeyse at cinsleri sürekli biçimde büyüdü. Pliyosen’de yaşayan Piiohippus’ta, işlevi olan tek bir parmak vardı (bu, atası Pliohippus olan günümüzdeki atların temel özelliğidir).
Atlarda görülen bu evrim, önce Üst Pliyosen döneminde Amerika’da gerçekleşti; daha sonra Avrasya’ya geçti. Atgillerin tarihi, belli bir yönde gelişerek, gün geçtikçe daha özgün bir yapıya ulaşan evrimin (ortogenez) en belirgin örneğidir. Avrupa’da Tarihöncesi dönemlerde yaşayan insanların mağara duvarlarına çizdikleri at resimleri, ayrıca Dördüncü Zaman’dan at kalıntıları, özellikle de Solutreyen’den kalma kemikler (Fransa’da Saone-et-Loire’ da), geçmişteki adar konusunda önemli bilgiler verir.
Yabani atlar, Avrupa’da XK. yy’a kadar varlıklarını sürdürdüler: “Tarpan” adı verilen bu atların renkleri soluk gri, yeleleri dik ve kıllıydı; yerden omuzbaşına (cidav) kadar yükseklikleri 1,20 m’ydi. Günümüzde Avrupa’nın kuzeydoğusunda varlıklarını sürdüren atlara tarpan adı vermek güçtür; çünkü tarpan soyunun bütün niteliklerini taşımazlar. Bununla birlikte Avrupa’da bazı yörelerde, yarı yabani at ırklarına hâlâ rastlanmaktadir.

ATIN EVCİLLEŞTİRİLMESİ

Çağımızda, yabani atın tek temsilcisi, Dördüncü Zaman atlarının ilkel niteliklerini korumuş olan, kayalara çizilmiş at resimlerine benzeyen Przevvalski atıdır (Equus caballus przewalskii). 1879’da aynı adı taşıyan bir Rus subayı tarafından Orta Asya bozkırlarında bulunan bu atın yüksekliği 1,30 m’dir; büyük başlı, iri görünüşlü kısa kulaklı, dik ve kıllı yeleli, esmer renkli bir attır. Günümüzde Gobi çölünde 20 – 30 kadar örneği yaşamaktadır.
Bundan da anlaşıldığına göre, başlangıçta at, bozkırlarda ya da en azından açık alanlarda yaşıyordu.Dolayısıyle atı evcilleştirmeyi ilk başaranlar da, Avrasya bozkırlarında yaşayanlar oldu.Yeni bir saptamaya göre, at Ukrayna’da İ.Ö. 4300-3700 yılları arasında ortaya çıkmış ve gene aynı dönemlerde, Moğollar tarafından evcilleştirilmiş, sonraki dönemlerde Mezopotamya’da yaban eşiğinin yerini almış ve zamanla dünyanın her yanma yayılmıştır.

ATIN MORFOLOJİSİ

At her şeyden önce beden organlarının uyumluluğuyla dikkati çeker. Başı uzundur; kaşlar ile burun delikleri arasındaki bölüm burun üstü diye adlandırılır. Üstdudak oynaktır ve tutmaya yarar: boyun uzun ve yelelidir. Gövdenin üst bölümünde cidav (omuzbaşı) çıkıntısı yer alır; boynun üst kesiminin devamı olan bu çıkıntı sırta, daha sonra da göğüs üstüne doğru uzanır. Gövdenin her iki yanı, dirsek ucunun gerisinden, böğür çemberine kadar uzanan kaburgadan oluşur; kaburga kemiğinin arkasında böğür yer alır. Karın böğürün altında, böğür çemberi ile göğüs kemiğinin gerisindedir. Kasık bölgesinde dış cinsel organların bir bölümü yer alır. Bu bölgede erkek atta erbezleri keseleri ve erkeklik organının içinde yer aldığı kılıf, dişi attaysa iki meme görülür. Gövdenin ön bölümünde, boyun ile ön bacaklar arasındaki bölgeye göğüs adı verilir. Ön bacaklar yukardan aşağı doğru şu bölümlerden oluşur: Omuz ile ondan belli belirsiz biçimde ayrılan kol; arkasında bir dirsek çıkıntısı, önünde de bir kıvrım bulunan önkol; diz; geride kiriş inciği; topuk; bukağılık; tır- naküstü; toynak (toynak, parmak kemiğini çevreleyen bir tırnaktır). Arka bacaklar, gövdeyle kalçada birleşir; sonra, kaba et kaslarından oluşan sağrı,daha sonrada, öndeki artdiz eklemi ve bacağı böğüre birleştiren artdiz kıvrımı ile but gelir. Butun üst kesiminde kaba et çıkıntısı, alt kesiminde kıvrım yer alır. Ters yöne doğru dönük olan bacak, içdize yaslanır. Arka bacağın iç bölümü, önbacağın iç bölümüne benzer; bacakların iç tarafında yassı ve saydam, boynuzumsu bir çıkıntı olan kestanecik yer alır.

AT IRKLARI

Evcil at birçok ırka ayrılır; bunlar da kendi aralarında binek atı, hafif koşum atı, yarımkan, ağır koşum ya da yarı ağır koşum atı ve midilliler biçiminde sınıflandırılır. Başlıca binek ve hafif koşum atları, arap atlarını, safkan İngiliz atlarını, ingiliz- arap atlarını, ingiliz-normand ve berberi atlarını kapsar. Arap adarının boyu orta uzunluktadır; gövdesi tıknaz, sağnsı uzun ve yuvarlaktır; gri ya da al renklidir. Safkan İngiliz atı, yarış atı türüdür. Uzun bacaklarıyla narin görünümlü, büyük, al ya da doru renkli bir attır. İngiliz-arap atı bu iki ırkın karışmasından oluşmuş melez bir attır. Genellikle doru renkli güçlü bir at olan ingiliz-normand atı da, safkan İngiliz atlarıyla normand kısraklarının melezleştirilmesinden elde edilmiştir. Berberi atı oldukça ince, genellikle açık doru renkli bir attır.

Yarımkan atlar, İngiliz, alman, amerikan ve fransız atlarını kapsarlar. İngiliz atları, İrlanda kısraklarının safkan İngiliz atlarıyla çiftleştirilmesiyle elde edilmişlerdir; güçlü, kaslı, doru ve gri renkli atlardır. Alman ve amerikan atları çok karışık melezlerdir. Fransız atları da, Fransa’nın batı ve orta kesimlerinde üretilen yarımkan atlardır. Ağır koşum ya da yarı ağır koşum atları, ardennes, belçika, boulogne. bretagne, İngiliz, vb. atlarını kapsarlar. Midilliler ada kökenli cüce atlardır: başlıcaları arasında Korsika, Tunus, İskoçya ve ShetlandVa yetiştirilenler sayılabilir (Shetland’da yetiştirilen midilli atının yüksekliği, omuz çıkıntısı düzeyinde 0,80 m’dir).

ATLARIN YAŞI

Atın yaşı dişlerinden anlaşılır. Her çenede 6 kesici diş ile (bunlar diş kemerinin ortasından uçlara doğru ön, ara ve uç kesiciler diye adlandırılır), iki köpekdişi (kısrakta bu dişler yoktur), 6-8 ön azıdişi ve çift sıra halinde 6 azıdişi yer alır. Azıdişleri kesici dişlerden ve köpek- dişlerinden, gem dizginlerini taşıyan, kesicidişler ile öğütücü dişler arasında yer alan bir boşlukla ayrılır.
Tayın kesici dişleri daha küçük ve daha beyazdır: Sütdişleri. At beş yaşına geldiğinde, bütün erişkin dişleri tamamlanmıştır. Dişlerin dökülme tarihlerine, aşınmalarına, biçim değiştirmelerine bakılarak, atın yaşı yaklaşık olarak saptanabilir. Ama bu değerlendirme, 12 yaşına kadar belli bir kesinlik taşırsa da, yaş ilerledikçe yanılma payı da artar. Atlarda çiftleşme, kısrağın kızgın olduğu dönemlerde (her ay bir kızgınlık dönemi vardır) gerçekleşir. Kısrağın gebelik süresi ortalama 335 gündür (310-410 gün arasında değişir).

Advertisement

Yorum yazın