Karadeniz Bölgesi Hakkında Bilgi

Karadeniz Bölgesi Hakkında Bilgi

KARADENİZ BÖLGESİ, Kuzey Anadolu’da, doğuda Türkiye – Gürcistan sınırından, batıda Bilecik, Adapazarı ve Hendek yakınlarına kadar uzanan coğrafya bölgesi. Kıyılardan içerilere doğru, Kuzey Anadolu dağlarının iç sıralarının doruklarına veya güney eteklerine erişir.

Karadeniz’in güney (Türkiye) kıyısı, Ereğli ile Samsun arasında kuzeye doğru geniş bir yay (çıkıntı) yapar. Bunun iki yanında güneye doğru çekilerek iki büyük girinti meydana getirmiştir. Ne yayvan çıkıntı bir yanmada, ne de girintiler körfez niteliğindedir. Kıyı boyunda, Çarşamba (Yeşilırmak deltası) ve Bafra (Kızılırmak deltası) ovalarıyla, vadilerin kıyıya açıldığı yerlerdeki taban düzlükleri ve küçük deltacıklar dışında kıyı düzlükleri yoktur. Çok yerde dağlarin etekleri doğruca denize iner. Denize dönük yamaçlar üzerinde, basamaklar oluşturan eski deniz sekileri vardır. Bunlar, kimi yerde oldukça geniş ekim dikim alanlarıdır. Yüksek eski sekiler çok yerde vadilerle parçalanmış, daralmış, hatta yuvarlak sırtlara dönüşmüştür. Kıyı boyunca uzanan ve özellikle batıda henüz yapımı tamamlanmamış olan karayolları çok yerde kayalık yamaçlar kazılarak veya tüneller açılarak geçirilmiştir. Sıradağlar, kıyılara paralel olduğu için Anadolu’nun Karadeniz kıyılarında doğal olarak korunmuş körfezler yoktur. Bu yüzden limanlar, denize açık koyların önüne dalgakıranlar (mendirekler) yapılarak sert dalgalardan ve bir dereceye kadar da fırtınalardan korunmuştur (Trabzon, Samsun, Zonguldak, Giresun, İnebolu).

Karadeniz bölgesi, kıyıdan içeriye doğru, birbirinin gerisinde yükselen sıradağlar ve bunların arasında genellikle dar oluklarla kaplanmıştır. Tümüyle kıyıya paralel yaylar oluşturarak doğu -batı doğrultusunda uzanırlar. Batıda kıyıdan içeriye doğru dört sıradağ açık o-larak görülür (Küre veya îsfendiyar, Bolu – İlgaz, Köroğlu, Sündiken dağları). Bunların arasında, başlıca Kastamonu ovası, Gökırmak ve Yukarı Pilyos vadileri, daha içeride Devrez vadisi ile Çerkeş – Gerede – Bolu oluğu ve daha güneyde Güdül – Beypazarı dolaylarından başlayan Yukarı ve Orta Sâkarya oluğu bulunur. Doğuda, birbirine paralel iki sıra ve, bunları ayıran, Çoruh – Kelkit o-luğu vardır.

Karadeniz bölgesinin sıradağları, doğuda batıdakinden daha yüksek ve sarp, ortada alçak ve oldukça basıktır. Kıyıyı iç bölgelere bağlayan en uygun geçit, orta bölümde ve Samsun’un güneyindedir. Bunun dışında doğu ve batıdaki geçitler hem az, hem de yüksektir (Doğuda Zigana ve Kop, batıda Ecevit geçitleri). Sıradağlar arasındaki olukların kimi bölümleri daha geniştir (Bayburt, Çorum, Merzifon, Kastamonu, Bolu, Düzce o-valarıyla orta bölümdeki Suluova ve daha küçükleri gibi.

Dağların kıyıya paralel oluşu, elverişli limanların azlığı, geçitlerin genellikle yüksekliği, yamaçların çok eğimli oluşu, iç bölümlerin kıyıya bağlanmasını zorlaştırmıştır. Çoruh, Kızılırmak ve Yeşilırmak gibi büyükçe akarsuların kıyı dağlarını yaran diklemesine vadileri (yarmavadi) dar boğazlar biçiminde olduğu için yolların geçirilmesi çok paha■ lı olmakta ve henüz yeterince yararlı o-lamamaktadır. Çoruh yarma vadisin i izleyen ve yapımı sürdürülen karayolu da, ırmağın ağız bölümünün sınırlarımız dışında oluşu yüzünden, Borçka İle Hopa arasında, yeniden dağa tırmanır. Son yıllarda sıradağları enlemesine geçen karayolları sayıca artmakta (20’ye yakın) ve yıllar geçtikçe daha iyi ve elverişli duruma getirilmektedir.

Her yerde az çok belirgin olarak görüldüğü gibi, Karadeniz bölgesinde de kıyılar ve denize dönük yamaçlar ve vadiler ile kıyı dağlarının gerisindeki yerler, özellikle sıradağlar arasındaki oluklar arasında iklim ve dolayısıyla bitki örtüsü türlü ayrılıklar görülür. Bunlar, şöyle sıralanabilir:

a) Doğu kıyılarda en soğuk ay şubattır (Rize, Trabzon). Ancak ortada (Samsun) ocak ve şubat ayları, eşit sıcaklıklarla, batıda (Zonguldak) ocak en soğuk ay olarak belirmektedir. Kıyı dağlarının gerilerinde ve daha uzaklarda ise en soğuk ay ocaktır. Ocak ve şubat aylarının ortalama sıcaklıkları arasındaki fark, içerilerde, kıyılardakinden daha çoktur (Rize’de 0,3°, Kastamonu’da 1,6°).

b) En sıcak ay orta ve doğu kıyılarda, hatta kıyıdan uzak kimi yerlerde ağustostur. Batıda ise temmuz ve ağustos eşitleşmektedir.

c) Kış mevsimi, Akdeniz kıyılarmda-kinden daha soğuk geçmekle birlikte, en soğuk ayın ortalama sıcaklığı kıyılarda 6° den daha aşağıya düşmemektedir (içerilerde 0° – 1,3°). Bununla birlikte, sıcaklığın kıyı boyunda ve batıda —8°, ortada —9,8°, doğuda —7° ye, içerilerde ise —34° ye düştüğü günler, her yıl olmasa da görülebilmektedir.

ç) Sıcaklığın 0° nin altına düşebildiği ayların sayısı, kıyılarda 6°, içerilerde 9° dur.

d) Yıllık sıcaklık farkları kıyılarda 15,5° – 16,5°, içerilerde genellikle 20° nin üstündedir (doğu kıyılarda daha az).

e) Yıllar arasında sıcaklığın değişebi-lirliği kıyılarda ve yaz aylarında daha az 18°, 34°), kışın ve içerilerde daha çoktur (29°, 55°). Doğu kıyılarda batı-dakinden daha küçük ölçüdedir.

f) yıllık yağış tutarları; kıyı boyunca, doğuya doğru gidildikçe artmaktadır.

Ayrıca batıya ve kuzeybatıya bakan yamaçlarda ve kıyılarda daha çok, doğuya veya kuzeydoğuya dönük yerlerde daha azdır (Zonguldak’ta 1243, Rize’de 2357. Samsun’da 735, Trabzon’da 823 mm.).

g) En bol yağışlı mevsim doğuda güz (Trabzon, Rize), batıda ve ortada kış, içerilerde daha çok ilkbahardır.

h) İç yörelerde bahar aylarından mayısta, daha öncekilere bakarak bir yağış fazlalığı (kırkikindi yağmurlan gibi) görülebilmektedir. Doğuda, yani en bol yağışlı mevsimin güz olduğu yerlerde e-kim ayı daha önceki ve daha sonraki aylardan bolca yağışlıdır.

Sıralanan gözlemler Karadeniz bölgesinde, kıyılarla iç yöreler, batı ile doğu, doğuya ve kuzeydoğuya ya da batıya ve kuzeybatıya dönük kıyılar ve yamaçlar arasındaki ayrılıkları göstermektedir.

Kıyılarda ve denize bakan yamaçların 600 – 800 m. yükseklere kadar erişen bölümlerinde her mevsimde yeşilliğini koruyan doğal bitkiler yetişir. Yağışın özellikle yazın az olduğu yerlerde, Akdeniz bitkilerinin çok yağışlı yerlerde ise daha gür bir örtü oluşturan doğal bitkilerin yayıldığı görülür. Bunların üzerinre (1600 m.’ye kadar) geniş yapraklı, daha yükseklerde (1900 – 2000 m.’ye dek) iğne yapraklı ağaçların oluşturduğu ormanlar yer alır. Yüksek dağ bitkileri 2400 – 2500 m.’ye erişir. İç sıradağlar üzerinde orman üst sınırı, kıyı-dakinden daha yukarıdadır ve eteklerinde, genellikle, her mevsimde yeşil, bodur ağaçlar basamağı yoktur; ovalarda da yer yer bozkır özellikleri belirir.

Denize dönük yamaçlarda, yağış bolluğu dolayısıyla akarsular daha sık, a-kışları oldukça süreklidir. Sıradağlar derin ve sarp vadilerle parçalanmıştır. İçerilerden doğan akarsular, sıradağları dar ve derin boğazlardan (yarmavadi-ierden) geçerek denize ulaşır (Çoruh, Harşit, Melet, Yeşilırmak, Kızdırma?*:, Fiiyos, Bartın, Devrekani vb.).

Karadeniz bölgesinin kıyı bölümleri genellikle sık nüfusludur (Kilometre kareye 100 – 200 kişi) ve Türkiye’nin nüfüsu en yoğun yöreleri buradadır. İç bölümlerde geniş vadi tabanları, ovalar, geniş akarsu sekileri oldukça sık nüfusludur. Sarp yamaçlar, yüksek dağlar tenha, çok yerde ıssızdır. Ekim dikime elverişli yerler, çok küçük parçalara ayrıldığı için (vadilerin sıklığı) tarımla uğraşanlar birkaç evden oluşan gruplara ayrılmışlardır (dağınık yerleşme). Bu durum, özellikle kıyı yörelerinde görülür. Gerçek köy yaşayışı kıyılarda çok azdır.

Yüz binden çok nüfuslu tek kent Samsun’dur. 1975 sayımına göre, 25 -100 bin nüfuslu kentler (Trabzon, Zonguldak, Ordu, Giresun, Rize, Bafra, E-reğll) kıyı yörelerinde veya büyükçe o-valarda (Çorum, Kastamonu, Tulhal, Düzce, Merzifon, Zile, Bolu) ve yol kavşaklarında (Tokat, Yozgat, Amasya), endüstri kuruluşlarının bulunduğu yerlerdedir (Karabük, Kilimli, Kozlu, Ereğli). 10 – 25 bin nüfuslu kasabaların yarısı kıyı boyunda, öbür yarısı ise kıyı dağlarının gerisindeki ilk olukta sıralanmışlardır.

Karadeniz bölgesinin başlıca gelir kaynakları tarım (doğuda çay, fındık, kimi yerde turunçgiller ve zeytin, mısır, ortada tütün, tahıl, şekerpancarı, batıda ormancılık, tahıl, pirinç), hayvancılık, madencilik (bakır, taşkömürü, linyit), endüstri (demir-çelik fabrikaları, şeker, tütün) ve balıkçılıktır.

Advertisement

Yorum yazın