Türgişler Hakkında Bilgi

Türgişler, türkeşler. türkîşler ya da türgeşler olarak da bilinir, On-oklara bağlı Türk boyu.

Orhun Yazıtları’nda On-oklarla aynı topluluk olarak gösterilen Türgişlerin San Türgişler olarak anılan bölümü Altay Dağlan-nın kuzeyindeki Tokmak Vadisinde, Kara Türgişler olarak anılan bölümüyse Talan Vadisinde yaşıyordu. Batı Göktürklere tar-kan olarak hizmet eden Uçele iç karışıklıkların yoğunlaştığı 7. yüzyılın ikinci yarısının başlarında Türgişlerin bağımsızlığını sağladı. Bağa Kağan sanını alan U-çe-le San Türgişlerden olduğu için kurduğu devlet Sarı Türgişler olarak da anıldı. Çin’den destek sağlayarak Doğu Göktürk hakanı Kapağan Kağan’a (hd 692-716) karşı savaşan U-çe-le, sınırlarını doğuda Beşbalık (Bişbalık), batıda Seyhun havzasına kadar genişletti. 698’de Bolçu Savaşı’nda Doğu Göktürklere yenilmesine karşın bağımsızlığını korudu. U-çe-le’nin ölümünden (706) sonra Türgiş Devleti’nin toprakları oğullan So-ka ile Çe-Mu arasında paylaşıldı. Sonradan Bars Bay sanını alan So-ka kardeşiyle olan kağanlık mücadelesi boyunca Doğu Göktürklerle iyi geçinerek akınlannı batıda yoğunlaştırdı. Ama Çe-Mu’nun Kapağan Kağan’a sığınması Doğu Göktürk ordusunun Türgişler üzerine yürümesine yol açtı. Kapağan Kağan, tutsak aldığı So-ka ile birlikte Çe-Mu’yu da öldürttü (711).

Kapağan Kağan’ın öldürülmesinden (716) sonra Kara Türgişlerden Sulu Kağan (hd 711-738) San Türgişleri de yönetimine alarak Göktürklere karşı ayaklandı ve bağımsızlığını ilan etti. Çin’le dostluk kurdu, batıda ise Müslüman Arap ordularıyla savaştı. 728’de Buhara’yı aldı. Ertesi yıl bir Arap ordusunu da Beykend’de yendi. Ama iç sorunlar yüzünden Semerkand’ı alamadan ülkesine döndü. Tibetlilerle anlaşıp güney sınırlarının güvenliğini sağladı ve Göktürk kağanı Bilge’nin kızıyla evlenerek bu devletle dostluğa önem verdi. Son yıllarında Çin ve Arap orduları karşısında yenilgilere uğradı, iç ayaklanmalarla zayıfladı. 737’de San Türgişlerden Bağa Tarkan tarafından öldürüldü.

Bağa Tarkan’ın 741’de Çinlilerce öldürülmesinden sonra Kara Türgişlerden gelen kağanlar Çin birliklerinin Türkistan’a müdahalesini önleyemediler. 751’deki Talaş Savaşı’nda On-okların tüm yurtları Karlukların eline geçti ve Türgişler 766’da kesin olarak parçalandı. Kartukların baskısıyla daha batıya göçen On-ok boylan Maveraünnehir’e yerleşerek Oğuz, Peçenek boylarıyla kaynaştılar. Asıl yurtlarında kalem Türgişler ise Çin güçlerinin çekilmesinden sonra Uygurlara bağlandılar.

Advertisement

Yorum yazın