Yan Anlam

Yan Anlam

Bir sözcüğün temel anlamının yanında sonradan çeşitli benzerlik ve ilgiler dolayısıyla kazandığı ikinci anlama denir. Yan anlam gerçek anlam değildir ama gerçek anlam kadar dilde yaygın olarak kullanılır.

Aşağıdaki örneklerde isimleri benzerlik (yakıştırma) yoluyla verilmiş ve yan anlam kazanmış bazı sözcükler örneklendirilmiştir.

Sıranın gözü
mağaranın ağzı
Ayakkabının burnu
sandalyenin ayağı
Çizmenin topuğu
yastık yüzü
Kapının kolu
uçağın kuyruğu
Kapının kanadı
iki diş sarımsak

Örneklerde verilen altı çizili sözcüklerin karşıladığı varlıklar, bir organa benzetilerek isimlendirilmişlerdir. Bu şekildeki sözcüklerin taşıdığı anlamlara “yakıştırmaca anlam” da denir.

Yan anlam elbette sadece yakıştırma yoluyla yapılmış sözcükler için kullanılmaz. Örneğin “okumak” sözcüğü “yazılı bir metni çözümlemek” anlamında kullanıldığında gerçek anlam taşır.

Bunun yanında aynı sözcüğü “eğitim görmek” anlamında “Yıllarca Avrupa’da okudu.” cümlesinde olduğu gibi kullanırsak sözcük yan anlam taşımış olur. Çünkü burada “okumak” sözcüğü tam anlamıyla gerçek anlam taşımasa da hâlâ “okumak” kavramıyla ilgilidir çünkü eğitim gören kimseler bu işi yaparken muhakkak bir şeyler “okumak” zorundadır.

Aynı sözcük eğer her iki anlamının dışında örneğin “Onu görürsem canına okuyacağım.” ya da “Her halinden düşünceli olduğu okunuyordu.” gibi bir cümlede kullanıldığında ise artık mecaz anlam kazanmış olur. Bu cümlelerin ilkinde sözcük “hakkından gelme” ikincisinde ise “anlaşılma” anlamı taşımaktadır.

Aşağıdaki cümlelerde “kırılmak” sözcüğünün gerçek, yan ve mecaz anlamıyla kullanımı birlikte verilmiştir.

Ayağı halıya takılınca elindeki bardak düştü ve kırıldı. (gerçek anlam) Işık suya geldiğinde kırılır ve öyle ilerler. ( yan anlam) Düğününe gitmeyince bana çok kırılmış. (mecaz anlam)

Örnek: (1984-ÖYS)

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili kelimelerden hangisi gerçek anlamında kullanılmıştır?

A) Ayağında, burnu aşınmış eski bir kundura vardı.
B) Dikiş makinesinin kolunu koparacakmış gibi çeviriyordu.
C) Çok uzaktan atıldığı belli iki el silah sesi duyuldu.
D) İri, hantal gövdesini zorlukla sürüklüyor gibiydi.
E) Ninem, yorganımıza kırmızı çiçekli, basma bir yüz geçirdi.

Çözüm:

A, B, C ve E seçeneklerinde geçen altı çizili sözcükler gerçek anlamlarının dışında yan anlamlarıyla kullanılmışken D seçeneğinde geçen “gövde” sözcüğü “canlı varlıkların bedeni” anlamında kullanıldığından gerçek anlam taşımaktadır. Cevap:D

Sözcükte Anlam alt kategorisi içerisinde
Yan Anlam


Advertisement

Yorum yazın